Zlatan Hadžić, Izraelsko-palestinski konflikt u kontekstu (geo)politike emocija. Doktorska disertacija, Univerzitet u Sarajevu, Fakultet političkih nauka, interdisciplinarni doktorski studij, istraživačko polje sigurnosnih i mirovnih studija. Mentor: prof. dr. Nerzuk Ćurak. Sarajevo, decembar 2021.
Predmet i problem
Disertacija istražuje afektivne narative i afektivno-diskurzivnu praksu kao manifestaciju (geo)politike emocija u izraelsko-palestinskom konfliktu. Polazi od kritike utilitarne paradigme: teorija očekivane korisnosti i racionalnog izbora prenesena je iz preskriptivne u deskriptivnu funkciju i ugrađena u moderne humanističke svjetonazore, iako se njeni aksiomi ne izvode iz empirijskog nalaza o ljudskom odlučivanju nego iz normativne pretpostavke. Rad tvrdi da racionaliziranje konflikta iz takvog okvira predstavlja distorziju njegove stvarnosti, i to naročito u slučaju zasićenom identitarno-kulturološkim referencama.
Hipoteze
Generalna hipoteza: emocije proistekle iz politički i geopolitički motiviranih afektivnih narativa snažno utječu na izraelsko-palestinski konflikt. Posebne hipoteze tiču se uloge emocija u političkom odlučivanju, geopolitičke pozicije prostora, historijskih i pseudohistorijskih narativa, modernih nacionalnih identiteta, te afektivnih narativa protkanih mitovima kao jezika sinhronizirajuće intersubjektivne realnosti.
Metodologija
Empirijski pristup je analiza sadržaja dokumenata izvedena kao kritička analiza diskursa uz pomoć tekstovnih korpusa — CADS — dakle mješovita kvalitativno-kvantitativna metoda, s metodom studije slučaja kao pomoćnom. Izbor je obrazložen ograničenjem klasične kritičke analize diskursa: bez reprezentativnog korpusa analiza ostaje ovisna o izboru i predrasudama analitičara. Metodološki pristup verificiran je u konsultaciji s Paulom Raysonom (Univerzitet Lancaster), kreatorom Wmatrixa, i Ruth Breeze (Univerzitet Navarra).
Korpus čine sva raspoloživa direktna obraćanja najviših izraelskih i palestinskih zvaničnika te zvanične izjave institucija i glasnogovornika, prikupljena sa službenih institucionalnih stranica i drugih glasila, za period od 1. januara 2011. do 30. septembra 2020. godine — devet godina i devet mjeseci, unutar kojih je i rat u Gazi 2014. Prikupljeno je 605 izraelskih i 901 palestinski dokument, odnosno 536.552 naspram 257.080 riječi. Obrada je izvršena u softveru Wmatrix4, koji izraze grupira po značenju u 21 semantičku grupu i 211 podgrupa. Predmet mjerenja je Semantička grupa E — emocionalne akcije, stanja i procesi — sa svim podgrupama.
Zbog nesrazmjera veličine korpusa korištene su normalizirane frekvencije po formuli FN = (F0 × 100) / C, isti postupak koji primjenjuje Breeze (2019). Statistički značaj razlika utvrđivan je Mann-Whitneyjevim U-testom u SPSS-u, uz prag α = 0,05.
Prvi dio — (geo)politika emocija
Teorijski okvir gradi se kroz odnos racionalnog i iracionalnog: od teorije racionalnog izbora i njenih aksioma, preko Simonove ograničene racionalnosti, do prospekt teorije Kahnemana i Tverskog i njene tvrdnje o asimetriji dobitka i gubitka. Slijedi kognitivna revolucija i uloga mita, ideologije i narativa u konstituiranju intersubjektivne stvarnosti, potom zaštićene vrijednosti, teorija upravljanja užasom, svjetonazori i identitet, i konačno referentne tačke i egzistencijalne iluzije u prostoru — pojmovni most ka geopolitici.
Drugi dio — Palestina i Izrael u prostoru i vremenu
Historijski dio razdvaja historiju predodžbi od historije događaja. Obrađuje geografsku poziciju, drevni i antički Bliski istok kao ishodište identitetskih sadržaja, judejsku geopolitičku imaginaciju, predislamske Arape i, u zasebnom poglavlju, muslimansko-jevrejske odnose. Metodološka odlika ovog dijela je oslanjanje na jevrejsku i izraelsku historiografiju i arheologiju — Goitein, Ashtor, Mark Cohen, Lewis, Wasserstein, Finkelstein, Mazar — te izlaganje živih naučnih sporova kao sporova, s naznakom gdje se suprotstavljene pozicije preklapaju.
Treći dio — moderni nacionalni identiteti
Analizira se nastanak modernih identiteta u okviru nacionalizma i kolonijalizma, zatim izraelski i palestinski nacionalni identitet zasebno, potom tok konflikta i mirovnog procesa te stanje nakon njega. Palestinski identitet prikazan je kao višeslojan — konfesionalni, arapski, palestinski i starosjedilački sloj; izraelski u cionističkoj dimenziji kao izdanak moderne evropske nacionalne misli.
Četvrti dio — empirijski nalazi
Ukupna normalizirana frekvencija izraza povezanih s emocijama iznosi 1,76 na sto riječi u izraelskom i 1,58 u palestinskom korpusu. Poređenja radi, populistički diskurs UKIP-a u Breezinom istraživanju dosegao je 1,08, na manjem uzorku, u kraćem periodu i u vanrednim okolnostima migrantske krize. To znači da je rutinski, svakodnevni govor izraelskih i palestinskih institucija emotivno zasićeniji od onoga što se u britanskoj politici pamti kao vrhunac afektivne mobilizacije.
Po predznaku, palestinski korpus bilježi veću učestalost negativnih emocija (0,94 naspram 0,80), izraelski veću učestalost pozitivnih (0,94 naspram 0,63). Najveće vrijednosti u oba korpusa nalaze se u podgrupi E3− nasilje/ljutnja — 0,60 palestinski, 0,50 izraelski — a slijedi E3+ smirenost, gdje je odnos obrnut, 0,49 naspram 0,39. Izdvajaju se i podgrupe sviđanja, tuge, straha/šoka, zadovoljstva, sreće i hrabrosti.
Mann-Whitneyjevim testom utvrđeno je da razlike među korpusima nisu statistički značajne: p = 0,697 za ukupne vrijednosti, p = 0,284 i p = 0,971 za daljnja poređenja, sve iznad praga α = 0,05. Kvantitativni sloj time postaje osnova za kvalitativnu analizu afektivno-diskurzivnih praksi, izvedenu kroz nalaze empirijskih teorija i literaturu o narativu i identitetu.
Zaključak
Nalazi potvrđuju da emocije imaju značajnu ulogu u izraelsko-palestinskom konfliktu, i to ne kao povremeni ispad nego kao trajno obilježje zvaničnog diskursa obiju strana kroz cijelu deceniju. Izostanak statistički značajne razlike među korpusima sam je po sebi nalaz: afektivni registar nije svojstvo jedne strane nego zajednička odlika diskurzivne prakse u konfliktu, uz razliku u predznaku, ne u intenzitetu.
Rad zaključuje da se konflikt ne može adekvatno istraživati oslanjanjem na tradicionalne utilitarne obzire, jer oni zanemaruju naučna saznanja o ljudima i ljudskom ponašanju, i ističe važnost asimetrije između identitarno-kulturoloških drama i normativnog narativa u savremenom geopolitičkom diskursu. Prilog A donosi pregled izvora za prikupljanje podataka, Prilog B popis semantičkih oznaka, a lista referenci svih prikupljenih dokumenata nalazi se u Pomoćnom dokumentu disertacije.
Odlike pristupa
Nacrt ovog istraživanja postavljen je tako da je bio opovrgljiv. Teorijski okvir počiva na pretpostavci da afekt nije rub političkog govora nego njegovo tkivo; da je mjerenje pokazalo tanak emotivni registar u zvaničnom diskursu, cijela bi konstrukcija ostala bez uporišta u građi. Istraživanje bi tada pokazalo da se mehanizmi koje te teorije opisuju ne očituju u zvaničnom diskursu ovog konflikta, čime bi interpretativni okvir izgubio predmet primjene. To se nije desilo — ukupna normalizovana frekvencija iznosi 1,76 naspram 1,58 na sto riječi (iznimno visoka frekvencija), dok populistički diskurs UKIP-a u vanrednim okolnostima doseže 1,08 — ali rizik je bio stvaran i preuzet svjesno, odbacujući imunizacijsku strategiju. Iz istog razloga izostanak statistički značajne razlike među izraelsko-palestinskim korpusima nije prešućen nego prijavljen i uključen u zaključak. Izbor CADS-a umjesto klasične analize diskursa upravo je izbor postupka koji ne jamči rezultat: korpus se ne bira, frekvencije se normaliziraju, test se provodi bez obzira na to šta pokaže.
Iz toga slijedi druga odlika, koja je meni bila na umu prilikom izrade disertacije. Zvanični diskurs postoji za svaki dugotrajan sukob, javno je dostupan, datiran je vremenski i stalno raste, pa se isti alat, ista normalizacija i isti test mogu primijeniti na bilo koji odnos u kojem dvije strane godinama govore jedna o drugoj. Posljedice tog diskursa objašnjavaju empirijske teorije koje su decenijama ispitivane i testirane. Rezultati time postaju uporedivi, a uporedivost jedan slučaj pretvara u predložak koji drugi mogu ponoviti, osporiti ili proširiti — uključujući i onoga ko se nada drukčijem nalazu.
Nadao sam se doprinosu sljedećem: razvoju geopolitičke paradigme, u kojoj afekt prestaje biti nadgradnja objektivnih interesa i postaje mjerljiva odlika same geopolitičke stvarnosti u momentu sukoba interesa oko prostora, resursa i moći; mirovnim studijama, u analitičkom i praktičnom smislu, kojima uporedive vrijednosti kroz vrijeme mogu poslužiti kao pokazatelj promjene u zvaničnom diskursu prije nego što se pozicije formalno pomjere (ka boljem ili gorem); i metodološkom sloju političkih nauka, u koji se prenosi postupak analize diskursa uz pomoć tekstovnih korpusa s empirijsko-bihevioralnim okvirom.